یادداشت /شورای نگهبان در بیش از چهار دهه فعالیت خود، همواره به عنوان مرجع صیانت از احکام شرع مقدس اسلام، قانون اساسی و سلامت فرآیندهای تقنینی و انتخاباتی کشور ایفای نقش کرده و جایگاهی تعیینکننده در ساختار حقوقی جمهوری اسلامی ایران یافته است.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، تدوین قانون اساسی بر پایه آرمانهای انقلاب و رأی ملت، ضرورت ایجاد نهادی را برای پاسداری از اصول بنیادین آن آشکار ساخت. قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران با نگاهی آیندهنگر، در اصل نود و یکم تشکیل شورای نگهبان را پیشبینی کرد؛ شورایی که مأموریت دارد از عدم مغایرت مصوبات مجلس شورای اسلامی با احکام اسلام و قانون اساسی اطمینان حاصل کند. حضرت امام خمینی(ره) در بهمنماه سال ۱۳۵۸ فقهای نخستین دوره شورای نگهبان را منصوب کردند و این نهاد از بیستوششم تیرماه ۱۳۵۹ فعالیت رسمی خود را آغاز کرد.
ترکیب شورای نگهبان، تلفیقی از فقاهت و حقوق است؛ شش فقیه عادل و آگاه به مقتضیات زمان که از سوی رهبر معظم انقلاب منصوب میشوند و شش حقوقدان برجسته که با معرفی رئیس قوه قضائیه و رأی مجلس شورای اسلامی برگزیده میشوند. این ساختار، نشاندهنده اهتمام قانون اساسی به بهرهگیری همزمان از مبانی فقه اسلامی و دانش حقوقی در بررسی قوانین و تصمیمات کلان کشور است.
شورای نگهبان سه مسئولیت بنیادین بر عهده دارد که هر یک نقشی تعیینکننده در استحکام نظام حقوقی و سیاسی جمهوری اسلامی ایفا میکند. نخست، نظارت بر قانونگذاری و بررسی تمامی مصوبات مجلس شورای اسلامی از حیث انطباق با شرع مقدس اسلام و قانون اساسی است. فلسفه این نظارت، جلوگیری از تصویب قوانینی است که با مبانی اسلامی یا اصول قانون اساسی مغایرت داشته باشند؛ چرا که قانون اساسی جمهوری اسلامی، اسلام را مبنای قانونگذاری و اداره کشور قرار داده و حفظ این مبنا را بر عهده شورای نگهبان نهاده است.
دومین وظیفه مهم شورای نگهبان، نظارت بر انتخابات است. مطابق اصل نود و نهم قانون اساسی، نظارت بر انتخابات مجلس خبرگان رهبری، ریاستجمهوری، مجلس شورای اسلامی و همهپرسیها بر عهده این شورا قرار گرفته است. سلامت انتخابات، اعتماد عمومی و حفظ حقالناس از مهمترین مؤلفههای مردمسالاری دینی است و شورای نگهبان در چارچوب وظایف قانونی خود، مسئول صیانت از این فرآیند ملی است.
سومین مسئولیت این شورا، تفسیر قانون اساسی است. بسیاری از مسائل حقوقی و اختلافنظرها در اجرای اصول قانون اساسی، با تفسیر رسمی شورای نگهبان رفع میشود. این اختیار، موجب ایجاد وحدت رویه در اجرای قانون اساسی و جلوگیری از برداشتهای متعارض در اداره کشور میشود.
اهمیت شورای نگهبان تنها در وظایف قانونی آن خلاصه نمیشود، بلکه جایگاه این نهاد در اندیشه بنیانگذار جمهوری اسلامی و رهبر معظم انقلاب اسلامی نیز بیانگر نقش راهبردی آن است. حضرت امام خمینی(ره) بارها بر ضرورت اقتدار و استقلال شورای نگهبان تأکید کرده و فرمودهاند: «من با نهاد شورای نگهبان صد در صد موافقم و عقیدهام هست که باید قوی و همیشگی باشد.» ایشان همچنین تصریح کردند: «تشخیص شورای نگهبان، مخالف قانون نیست، مخالف اسلام هم نیست، میزان است و همه باید بپذیریم.»
امام راحل همچنین با هشدار نسبت به تضعیف این نهاد، آن را خطری برای اسلام و کشور دانسته و اعضای شورا را به استقامت، دقت و قاطعیت در انجام وظایف قانونی توصیه کردند. از نگاه ایشان، شورای نگهبان «حافظ احکام مقدس اسلام و قانون اساسی» است و مسئولیتی که بر دوش اعضای آن قرار دارد، از مهمترین مسئولیتهای نظام اسلامی به شمار میرود.
رهبر معظم انقلاب اسلامی نیز همواره از شورای نگهبان به عنوان یکی از ارکان اساسی نظام یاد کردهاند. معظمله این شورا را «گلوگاه مهمی برای حفظ قانون اساسی در متن قوانین و مقررات» و «مرکزی حیاتی برای اداره کشور و جهتگیریهای اساسی» دانستهاند. ایشان همچنین تأکید کردهاند: «شورای نگهبان نقطه تضمین و تأمین برای نظام اسلامی است»؛ تعبیری که به روشنی جایگاه این نهاد را در حفظ ثبات، مشروعیت و استمرار جمهوری اسلامی ایران تبیین میکند.
در چهار دهه گذشته، شورای نگهبان با بررسی هزاران مصوبه تقنینی، تفسیر اصول مختلف قانون اساسی و نظارت بر دهها انتخابات ملی، نقش مؤثری در صیانت از ساختار حقوقی کشور ایفا کرده است. اگرچه عملکرد این شورا همواره در معرض نقدها و دیدگاههای مختلف قرار داشته، اما اصل وجود نهادی برای پاسداری از قانون اساسی و نظارت بر انطباق قوانین با اصول بنیادین نظام، یکی از ویژگیهای پذیرفتهشده بسیاری از نظامهای حقوقی جهان است. در جمهوری اسلامی ایران نیز این مسئولیت، مطابق قانون اساسی، بر عهده شورای نگهبان قرار گرفته است.
بیستوششم تیرماه، تنها یادآور سالروز تأسیس یک نهاد حقوقی نیست؛ بلکه فرصتی برای بازخوانی اهمیت قانونمداری، پاسداری از ارزشهای انقلاب اسلامی و صیانت از قانون اساسی به عنوان میثاق ملی ملت ایران است. شورای نگهبان در طول سالهای گذشته کوشیده است با اتکا به قانون، استقلال رأی و مسئولیتپذیری، وظایف خطیر خود را در حفظ هویت اسلامی و حقوقی نظام جمهوری اسلامی ایران انجام دهد.
امروز نیز در شرایطی که کشور با تحولات و چالشهای گوناگون داخلی و بینالمللی روبهروست، تقویت نهادهای قانونی و پایبندی به قانون اساسی، ضرورتی انکارناپذیر برای استمرار پیشرفت، ثبات و انسجام ملی است. شورای نگهبان، به عنوان یکی از ارکان اساسی نظام، همچنان نقشی مؤثر در تحقق این هدف ایفا میکند و بیستوششم تیرماه، فرصتی شایسته برای پاسداشت خدمات این نهاد و قدردانی از تلاشهای اعضای آن در مسیر صیانت از قانون اساسی، احکام اسلام و منافع ملی جمهوری اسلامی ایران است.
✍️ ابراهیم اکبری